باسمه تعالی عظم شأنه

بخش دوّم: «تحلیل محیط راهبردی ملّی و بین‌المللی جهاد اقتصادی»

نمودار تحلیل محیط راهبردی

 

فصل دوّم: تلاطم محیطی و محیط کلان ملّی و بین‌المللی

بخش‌های تیره از چارچوب زیر در این فصل تحلیل می شوند:

 

 

ره آوردها و اهداف یادگیری

1. الگوی جامع تحلیل محیط در جهاد اقتصادی را شناسایی کنید.

2. با استفاده از ابزارهای پژوهش مانند پرسشنامه و مصاحبه‍های عمیق کیفی، میزان تلاطم محیطی را هم در سطح محیط کلان و هم در سطح محیط صنایع و سازمان‍ها تحلیل کنید.

3. سنجه‍های تلاطم محیطی و سنجه‍های فرعی آن‍ها را شناسایی کنید و در مورد اثرگذاری هر کدام اندیشه کنید.

4. نوع مکاتب راهبرد را که برای تحلیل و شناخت راهبردها لازم است، شناسایی کنید.

5. استفاده از راهبردهای نوظهور و تعمّدی را در سطح سازمانی و ملّی  به‍کار ببرید.

6. برای حصول آرمان‍های دهه پیشرفت و عدالت برخی از صنایع با محیط پرتلاطم و محیط کم تلاطم را شناسایی کنید.

7. فهرستی از اثرات عمده محیطی را بر سازمان شناسایی کنید و ارتباط آن‍ها را با درجه تغییر برای پیش بینی و رویکرد نوظهور راهبردی مشخص کنید.

8. کشف، توصیف و تبیین عوامل کلان ملّی و بین المللی اقتصادی-مالی

9. کشف، توصیف و تبیین عوامل کلان ملّی و بین المللی فرهنگی-اجتماعی

10. کشف، توصیف و تبیین عوامل کلان ملّی و بین المللی زیست-محیطی

11. کشف، توصیف و تبیین عوامل کلان ملّی و بین المللی سیاسی-قانونی

12. کشف، توصیف و تبیین عوامل کلان ملّی و بین المللی علمی-فناوری

13. شناخت بسته جهاد علمی-فناوری

14. توصیف سناریوپردازی و شناخت سناریوهای دشمنان 

فهرست مطالب فصل دوم:

مقدمه

1. تلاطم محیط ملّی و بین‍المللی جهاد اقتصادی

1-1. سنجه‍های تحلیل تلاطم محیطی

1-1-1. تغییرپذیری محیط

2-1-1. قابلیّت  پیشبینی

2-1. تلاطم‍های محیطی

1-2-1. تلاطم تکرارشونده

2-2-1. تلاطم در حال گسترش

3-2-1. تلاطم در حال تغییر

4-2-1. تلاطم  گسسته

5-2-1. تلاطم غافلگیرکننده

2. محیط کلان ملّی و بینالمللی در عرصه جهاد اقتصادی

1-2. عوامل کلان اقتصادی-مالی

2-2. عوامل کلان فرهنگی- اجتماعی

3-2. عوامل کلان زیست‍محیطی

4-2. عوامل کلان سیاسی-قانونی

1-4-2. خرید کالا و خدمات از طرف دولت

2-4-2. تهدیدها و تحریمها

5-2. عوامل کلان علمی-فناوری

1-5-2. جهاد مغزافزاری

2-5-2. جهاد نرم افزاری

3-5-2. جهاد سختافزاری

4-5-2. رویههای تحقّق جهاد علمی-فناوری

6-2. عوامل جهانی- بین‍المللی

3. پیشبینی محیطی و سناریوپردازی

1-3. سناریوپردازی و سناریوشناسی 

4. خلاصه اجرایی

در این فصل، نخست، برای شناخت میزان تلاطم محیطی در عرصه‍‌های مختلف جهاد اقتصادی، الگوی پویایی محیط تحلیل شد. برای تحلیل، لازم است که از خبرگان صنعت یا بخش‍های عمومی که به روند‍های جهانی آشنا هستند، کمک گرفت. در این الگو میزان تغییرپذیری، عوامل محیط ملّی و بین‍المللی بر اساس  سنجه پیچیدگی و تازگی عوامل بررسی شد. و قابلیّت  پیش‍بینی آن از طریق نرخ تغییرات محیطی و قابلیّت رؤیت آینده مدّ نظر قرار گرفت. بر اساس  عوامل فوق 5 نوع تلاطم محیطی در عرصه جهاد اقتصادی شناسایی شد:

  • تلاطم تکرار شونده در محیط ملّی و بین‍المللی جهاد اقتصادی؛
  • تلاطم در حال گسترش در محیط ملّی و بین‍المللی جهاد اقتصادی؛
  • تلاطم در حال تغییر در محیط ملّی و بین‍المللی جهاد اقتصادی؛
  • تلاطم گسسته در محیط ملّی و بین‍المللی جهاد اقتصادی؛
  • تلاطم غافلگیرکننده در محیط ملّی و بین‍المللی جهاد اقتصادی؛

خبرگان صنعت و سیاست، وضعیّت تلاطم محیطی را مشخص خواهند کرد. کاربرد این تحلیل برای سیاست‍گذاران و راهبردشناسان از نگاه‍های زیر قابل اجراست. بنابراین هر چه در پیوستار از سمت تلاطم تکرار شونده به سمت تلاطم غافلگیرکننده پیش می‍رویم:

  • اهمّیّت تحلیل مکاتب توصیفی(مانند مکتب کارآفرینی، شناختی، قدرت، یادگیری، محیطی، فرهنگی و شکل‍پذیری) نسبت به مکاتب تجویزی (طراحی، برنامه‍ریزی و موقعیّت‍‍یابی) بیشتر می‍شود؛
  • مسائل نوظهور جهاد اقتصادی بیشتر از مسائل تعمّدی در محیط ملّی و بین‍المللی اتفاق می‍افتند. بنابراین در اجرای راهبردها لازم است که مدیران راهبردهای نوظهور را در ترکیب با راهبردهای تعمّدی به کار گیرند و حتّی اهمّیّت و اولویّت را به تحلیل راهبردهای نوظهور بدهند؛
  • پویایی رقابت شدیدتر است و به جای رقابت، ابررقابت و بجای عدم اطمینان، عدم اطمینان شدید حاکم است. بنابراین مدیران و سیاست‍گذاران در محیط‍های با تلاطم بیشتر به چرخه رقابت و الگوهای مشابه توجّه می‍کنند. و جریان‍ها را در تحلیل محیط پی‍گیری، و عوامل اثرگذار را بر سازمان خود شناسایی می‍کنند، که ممکن است فرصت تحلیل جامع همه عوامل وجود نداشته باشد؛
  • در بخش‍های مختلف نیاز به همکاری در سطح ملّی بین سازمان‍های داخلی بیشتر می‍شود و رقابت در سطح جهانی اهمّیّت پیدا می‍کند. البتّه اگر رقابتی هم در داخل صورت می‍گیرد رقابت سازنده است یعنی رقابت موازی که هر دو برنده‍اند مانند مسابقه دو‍ومیدانی که ممکن است دو یا چند نفر همزمان به خط پایان برسند. مثلاً، سازمان‍های فرهنگی در داخل با هم همکاری دارند و در برابر سازمان‍های مبلّغ سایر ادیان جنبه رقابتی به خود  می‍گیرند. بنابراین ضرورت تحلیل الگوهای همکاری مبتنی بر اعتماد، هم‍رقابتی، الگوی منابعِ منفعت مشترک که در فصول آتی تحلیل می‍شوند بیشتر خواهد شد. به ‍عبارت دیگر مدیران و سیاست‍گذاران همکاری‍های بین سازمانی و بین‍المللی را برای کاهش اثرات تلاطم محیطی گسترش می‍دهند؛
  • تلاطم پایین بیانگر محیطی شفاف و آفتابی برای سازمان است. اگر تلاطم بالا باشد محیط مه‍آلود و برفی است. به‍عبارت دیگر، سازمان‍ها برای حرکت پرشتاب به جلو، لازم است چراغ‍های مه‍شکن خود را روشن کنند و در شرایطی که جادّه‍های رقابتی لغزنده است، برای سبقت گرفتن از رقیبان و انحراف از مسیر اصلی خود به زنجیر چرخ مجهّز شوند. تا بتوانند زودتر به اهداف کلان و ملّی خود برسند؛
  • تحلیل سطح تلاطم مدّت زمان برنامه‍ریزی را نیز مشخص می‍کند اگر تلاطم پایین باشد، برنامه‍ریزی راهبردی و گاهی اوقات  برنامه‍ریزی  بلندمدّت پاسخگوست. اما اگر تلاطم بالا باشد باید بیشتر به یادگیری راهبردی، بینش راهبردی، خطرپذیری راهبردی، برنامه‍ریزی غلتان و  برنامه‍ریزی کوانتومی توجّه کرد. و این‍گونه فنون را در شناخت مسائل و  فرصت‍ها به‍کار بست؛
  • اگر محیط کسب‍وکار و ملّی با تلاطم غافلگیرکننده و تلاطم گسسته مواجه باشد، آنگاه بهره‍برداری از لنزهای راهبرد به عنوان تجربه، ایده‍ها و اهداف پیش‍بینی‍ شده در کنار لنز طراحی ضروری است.
  • در تلاطم محیطی بالا، در ابزارهای چندگانه راهبرد توجّه به راهبرد به عنوان گفتمان و راهبرد به عنوان ابزار هماهنگ‍کننده ضرورت بیشتری دارد؛
  • ضرورت تحلیل تلاطم محیط برای توسعه و اجرای راهبردهای بین‍المللی بیشتر است؛

در بخش دوّم این فصل، عوامل کلان محیطی کنکاش، نظارت و پیش‍بینی‍ شد. در این بخش به عوامل اجتماعی- فرهنگی، سیاسی- قانونی، فناوری- اطّلاعاتی، عوامل زیست‍محیطی، اقتصادی-مالی و عوامل جهانی اشاره و تأثیر آن‍ها بر محیط صنعت، بخش و سازمان بررسی شد. سرانجام قلم با جوهر خود بر روی کاغذ، سناریوپردازی و سناریوشناسی را برای تحلیل‍های ملّی و بین‍المللی نوشت. آموزه‍های عملیّاتی و کاربردی عوامل فوق در عرصه‍های جهاد اقتصادی  به شرح زیر است:

  • برای توسعه و اجرای راهبردها در سطح ملّی و بین‍المللی فهرستی از عوامل مهّم فوق استخراج و پیوسته در صنعت و سازمان و بنگاه فعّالیّت تحلیل شوند؛
  • تأثیر هر یک از عوامل PEST را روی یکدیگر و سپس برایند آن تأثیر، در سطح جهانی و بین‍المللی روی راهبردهای ملّی و بین‍المللی، مورد کنکاش قرار گیرد؛
  • عوامل فوق هم در سطح ملّی (فقط برای کشور ایران)،  و هم در سطح بین‍المللی کاربرد دارند؛
  • در محیط، صرفاً رقابت ایستا وجود ندارد بلکه رقابت‍ها تهاجمی و پویاست؛
  • تحلیل عوامل محیطی هم باید منجر به فرصت‌شناسی و هم منجر به فرصت‌سازی شوند تا جهاد اقتصادی پویا محقّق شود. (به عبارت دیگر، مبارزه مقطعی نباشد بلکه، مستمّر و دائمی باشد)؛
  • خلق، توسعه و ارتقای دانش محیطی منجر به کسب غنیمت‍های ملّی می‍شود؛
  • هم در محیط کلان سناریوپردازی (رویکرد فعّال) و هم سناریوشناسی دشمنان صورت گیرد (رویکرد واکنشی).

 

5. واژگان کلیدی پژوهش

واژگان کلیدی و مفاهیم

معانی

above normal profits

سودهای بالای نرمال

alliances

اتحّادها

alternative starting points

نقاط شروع مختلف

analytical techniques

فنون تحلیلی

anti-competitive conditions

شرایط ضد رقابتی

anti-trust purposes

اهداف ضد تراست

brain storming

طوفان مغزی

business level cooperative strategies

راهبردهای همکاری سطح کسب‍وکار

changeability

تغییرپذیری

changing turbulence

تلاطم در حال تغییر

checklist

فهرست عوامل

competitive dynamics

پویایی رقابت

competitor analysis

تحلیل رقیبان

complementors

مکمّل‍ها

complexity

پیچیدگی

consumer survey

پیمایش مصرف‍کننده

corporate level cooperative strategies

راهبردهای همکاری سطح سازمان

critical success factors

عوامل حیاتی موفقیّت

cultural trends

روندهای فرهنگی

current situation

وضعیت فعلی (موجود)

delibrate strategy

راهبرد تعمّدی

delphi technigue

فن دلفی

demographic trends

روندهای جمعیّت شناختی

development of scenarios

توسعه سناریوها

different situations

شرایط متفاوت

discontinuous turbulence

تلاطم گسسته

dynamic theory of strategy

نظریّه پویای راهبرد

dynamics of the environment

پویایی محیط

economic climate

فضای اقتصادی

economic future

آینده اقتصادی

economietrics forecat

پیش‍بینی اقتصاد سنجی

emergent strategists

راهبردشناسان نوظهور

emergent strategy

راهبرد نوظهور

environmental analysis

تحلیل محیطی

environmental forces

نیروهای محیطی

environmental future

آینده محیطی

environmental turbulence

تلاطم محیطی

expanding turbulence

تلاطم در حال گسترش

external analysis

محیط خارجی

fast-moving markets

بازارهای پرتحرک

firm conduct

رفتار بنگاه

focal firm

بنگاه  اصلی

forecast of the future

پیش‍بینی آینده

forecastable

قابلیّت پیش‍بینی

forecasting the environment

پیش‍بینی محیطی

formal co-operative linkages

روابط رسمی همکاری

future trends &change

روندهای آینده و تغییر

game theory

نظریّه بازی

general environment

محیط عام

general external environment

محیط عمومی خارجی

government policy

سیاست دولت

homogeneity of products

همگن بودن محصولات

hypercompetition

رقابت شدید

industry analysis

تحلیل صنعت

industry environment

محیط صنعت

informed strategic choices

انتخاب‍های راهبری مبتنی بر اطلاعات

internat ional cooperative strategies

راهبردهای بین‍المللی همکاری

jndgmental forecasting

پیش‍بینی قضاوتی

joint shareholdings

سرمایه‍گذاری‍های سهامی

joint ventures

سرمایه‍گذاری‍های مشترک

key drivers

هدایت‍کنندگان اصلی (محیط)

key factors for success

عوامل کلیدی موفقیّت

legal contracts

قراردادهای حقوقی

legal future

آینده قانونی

legal-political conditions

شرایط سیاسی-قانونی

macro environmental scanming

بررسی محیط کلان

macro-environment

محیط کلان

managenial forecat

پیش‍بینی مدیریتی

multiple scenarios

سناریو‍های چندگانه

nature of competition

ماهیّت رقابت

negative threats

تهدیدات منفی

novelty

تازگی

number of competing firms

تعداد بنگاه‍های در حال رقابت

past events and experiences

رویدادها و تجربه‍های گذشته

pestel analysis

تحلیل عوامل محیطی

political future

آینده سیاسی

porter’s five forces model

مدل نیروهای پنج‍گانه پورتر

positive opportunities

فرصت‍های مثبت

possible future environment

محیط محتمل آینده

predictability

قابلیّت پیش‍بینی

predicting the future

پیش‍گویی آینده

prescriptive strategists

راهبردشناسان تجویزی

proactive outcomes

ره‍آوردهای فوق‍فعّال

proactive strategies

راهبردهای فوق فعّال

productive and allocative efficiency

کارائی بهره‍ور و توزیعی

rate of change

نرخ تغییرات

reactive outcomes

ره‍آوردهای واکنشی (انفعالی)

repetitive turbulence

تلاطم تکرار شونده

sales force forecat

پیش‍بینی نیروی فروش

scenario-based analysis

تحلیل مبتنی بر سناریو

scenarios

سناریوها

socio-cultural future

آینده اجتماعی-فرهنگی

specific international events

رویدادهای خاص بین المللی

strategic activity

فعّالیّت راهبردی

strategic analysis of the environment

تحلیل راهبردی محیط

strategic environment

محیط راهبردی

strategic implications

رهنمودهای ضمنی راهبردی

structure-conduct-performance model (SCP)

مدل ساختار-رفتار-عملکرد

surprising turbulence

تلاطم غافلگیرکننده

technological change

تغییر فناوری

technological future

آینده فناوری

threats and opportunities

فرصت‍ها و تهدیدات

time series analysis

تحلیل سری‍های زمانی

turbulence level

سطح تلاطم

value net

شبکه ارزش

visibility of the future

قابل رؤیت بودن آینده

 

6. سؤالات و تمرینهای کاربردی

1. میزان تلاطم محیط جهاد اقتصادی با چه سنجه‍هایی قابل بررسی است؟

2. تغییرپذیری در پویایی محیطی چه مفهومی دارد؟

3. قابلیّت پیش‍بینی در پویایی محیطی چگونه قابل سنجش است؟

4. سطح تلاطم محیط را چگونه می‍توان در یک صنعت یا بخش محاسبه کرد؟

5. انواع پنج‍گانه تلاطم محیطی کدامند؟      

6. صنعت مربوط به سازمان خود را از نظر تلاطم محیطی تحلیل کنید.

7. تحلیل و شناخت میزان تلاطم از طریق چه ابزارهای پژوهشی امکان‍پذیر است. و کدام دسته از خبرگان بهتر پاسخ‍گو خواهند بود؟

8. اگر میانگین سطح تلاطم شرکت یا صنعت فعّالیّت شما 4 شود. در آن صورت چه فنونی باید برای تحلیل شرکت و صنعت به کار می‍برید. و چه فنونی در جایگاه پایین‍تری قرار دارند؟

9. راهبردهای نوظهور را چه موقع استفاده می‍کنید؟ راهبردهای تعمّدی چطور؟

10. با توجّه به آمار موجود در نشانی اینترنتی مرکز آمار ایران، ده عامل اثرگذار اقتصادی-مالی را شناسایی و  تأثیر آن‍ها را در یک روند ده‍ساله تحلیل کنید.

11. جهاد اقتصادی در آموزش و پرورش چه مفهومی دارد؟

12. فهرستی از عوامل PEST را در کشوری که صنعت مورد نظر شما در آن فعّال است، استخراج کنید.

13. سناریوهای دشمنان را در حمله‍های اقتصادی به ایران شناسایی کنید.

14. 5 سناریو را برای تحقّق دهه پیشرفت و عدالت مشروط بر حضور دشمن و پویایی اقتصاد کشورهای آسیای جنوب غربی تحلیل کنید.

15. آیا برای یک سازمان بی‍تفاوتی محض در برابر عوامل محیطی وجود دارد؟

16. آیا تحلیل عوامل PEST  در عرصه تلاش اقتصادی با جهاد اقتصادی متفاوتند؟